Ke es el ladino (djudeo-espanyol)? Su istoria i los alfabetos ke se uzaron
El ladino, konosido tambien komo djudeo-espanyol, es la lingua de una kultura "pedrida" ke desafio a los siglos. Kon raizes ke se remontan a la Espanya del siglo XV, es una erensia maraviyoza ke evoluo atravesando diferentes geografias, ma ke nunka se izo pedrer del todo. Entonses, komo nasio exaktamente la lingua ladina? Kualos alfabetos se uzaron para eskrivirla en la istoria, i porke oy paso al alfabeto latino?
En este artikolo miramos de serka los orijines del ladino, la erensia de los djudios sefaradis, i la evolusion de las eskrituras kon las kualas fue eskrito.

1. El orijin i la istoria de la lingua ladina
El ladino es, en su esensia, un derivado del espanyol medieval (kasteyano) del siglo XV. Despues del Dekreto de la Alhambra, firmado en 1492 por el rey Fernando i la reina Izabel de Espanya, los djudios de Espanya (los sefaradis) fueron enderechados afuera de su tierra.
Kuando los sefaradis se fueron a diferentes rejiones, sovre todo al Imperio Otomano, ma tambien a Afrika del Norte, a los Paizes Baxos i a Italia, trusheron kon eyos el espanyol del siglo XV. En estas tierras muevas, la lingua se mesklo kon el turko otomano, el ebreo, el arabo, el grego i diversas linguas balkanikas; kon el tiempo tomo una identidad propia i empeso a ser konosida komo ladino.
Aunke por siglos el ladino se guadro sovre todo komo tradision oral i lingua de kaza, kon el tiempo se izo una kultura eskrita, prezente en los periodikos, la literatura, la vida relijioza i las letras personales.
2. Los alfabetos ke se uzaron para el ladino en la istoria
Segun la rejion i la epoka, el ladino fue eskrito kon diversos alfabetos i eskrituras. Las formas prinsipales ke se uzaron en su istoria son:
El alfabeto ebreo i la eskritura rashi: Despues de la ekspulsion i en todo el periodo otomano, los tekstos en ladino se eskrivian mayormente kon el alfabeto ebreo, de la derecha a la siedra. Para los tekstos relijiozos, las ovras estampadas i los periodikos se uzava una letra espesiala de la famiya de las eskrituras ebreas, konosida komo "rashi". Solitreo (eskritura kursiva): Para la komunikasion de kada dia, las letras personales i las notas privadas, la komunita uzava el "solitreo", una forma kursiva i mas lisa de la eskritura ebrea (en una manera komparavle al estilo *riq'a* de la eskritura araba). Mientras ke la eskritura *rashi* se ambezava en las eskolas, en kaza la djente uzava el solitreo para eskrivir presto i sin formalidad.
La epoka moderna i el alfabeto latino: Dezde el fin del siglo XIX, sovre todo por la influensia de la kultura fransesa i de las eskolas de la *Alliance*, se empeso a uzar el alfabeto latino. Oy, para guadrar esta lingua en perikolo i azerla mas aksesivle a las muevas jenerasiones, se uza solo el alfabeto latino (kon un sistema fonetiko muy serkano al turko i al espanyol).
Konkluzion: una erensia a punto de ser olvidada
El ladino, ke oy la UNESCO klasifika komo "lingua en perikolo", es mas ke un konjunto de palavras: reprezenta una rika istoria yena de koplas populares, refranes, rechetas i romansas sefaradis yenas de emosion, trasmitidas por los antepasados. Kon kualker alfabeto ke se eskriva, el ladino sigue siendo una ponte entre kulturas.
Oyites avlar antes de la lingua ladina? Spartid vuestra opinion kon mozotros en los komentarios!
Te plazio este artikolo?
Dize a Michael kon un "me plaze", i pasalo a alguno ke ama el ladino.

Komentos 0
Ainda no ay komentos. Sey el primero a kontar lo ke sinyifika este post para ti.
Entra para eskrivir un komento i guadrar tus favoritos.